ΣΥΜΠΑΝ, ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΟΣ - ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΝΕΑ ΜΑΤΙΑ ΣΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ, 3 (ΤΕΛΟΣ)
Ο Χόκινγκ συνδέει χώρο και χρόνο, πράγμα που μας οδηγεί στο τελευταίο κεφάλαιο της προσέγγισής μας. Λέγει:
«Ο χώρος και ο χρόνος όχι μόνον επηρεάζουν αλλά και επηρεάζονται από οτιδήποτε συμβαίνει στο Σύμπαν» (σελ. 62).
Θα περάσουμε, συνεπώς, στον ιστορικό Χαράρι όσον αφορά τα θέματα του χρόνου. Σύμφωνα με την κλασική – σχολική θα έλεγα άποψη - η ιστορία συνδέεται με την ύπαρξη της γραφής και των γραπτών πηγών. Άρα η ιστορία απλώνεται περίπου τρεις χιλιάδες χρόνια από τις μέρες μας. Για να φωτίσουμε αλλιώς τα θέματα.
Θα παρουσιάσουμε τις απόψεις και πληροφορίες του καθηγητή Γιουβάλ Νώε Χαράρι για τον χρόνο από το περίφημο βιβλίο του “Sapıens” που έχει ως υπότιτλο “Μια Σύντομη Ιστορία του Ανθρώπου”. Γίνεται εύκολα κατανοητό, αρκεί να δούμε τα περιεχόμενα, ότι έχουμε μια διαφορετική προσέγγιση. Σε παλιότερο κείμενό μου έγραφα: “Πολλές φορές θεωρούμε ότι κάτι είναι πρόσφατο ή παλιό. Πόσο άδικο έχουμε. Όταν διάβασα το βιβλίο Sapiens του Harari, συνειδητοποίησα πόσο πολύ λίγα πράγματα ανήκουν στην «Ιστορία» με την κλασική έννοια, πόσα πολλαπλάσια καθορίζουν τον άνθρωπο και την πορεία του”.
Ο Yuval Noah Hararı, γεννημένος στο Ισραήλ το 1976, με σπουδές στην πατρίδα του, διδακτορικό στην Οξφόρδη, διδάσκει ως καθηγητής Ιστορίας στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ και ασχολείται με μακροϊστορικά ζητήματα. Παραπέμπω σε σχετικό άρθρο μου για τον Χαράρι και τα έργα του, με περισσότερες λεπτομέρειες. Εδώ θα περιοριστούμε στα πιο βασικά σημεία που κυρίως συνδέονται με την έννοια του χρόνου, που άλλωστε είναι και το αντικείμενο τούτου του κειμένου.
Το βασικό σχήμα που ακολουθεί στην ιστορία είναι το εξής:
- Πριν από 13,5 δισεκατομμύρια χρόνια η Μεγάλη Έκρηξη: δημιουργούνται ύλη, ενέργεια, χρόνος, χώρος – Φυσική
- Πριν από 13,2 δισεκατομμύρια χρόνια: η ύλη και η ενέργεια συγχωνεύτηκαν, δημιουργούνται άτομα / μόρια – Χημεία
- Πριν από 3,8 δισεκατομμύρια χρόνια στη Γη ορισμένα μόρια συγχωνεύθηκαν, δημιουργούνται οργανισμοί – Βιολογία
- Πριν από 70.000 χρόνια οργανισμοί που ανήκαν στο είδος Homo Sapıens δημιουργούν πιο σύνθετες δομές, που ονομάζονται πολιτισμοί. Η επακόλουθη εξέλιξη αυτών των ανθρώπινων πολιτισμών ονομάζεται Ιστορία. Η Πορεία της Ιστορίας γίνεται με τρεις επαναστάσεις:
· Νοητική, πριν από 70.000 χρόνια
· Αγροτική, πριν από 12.000 χρόνια
· Επιστημονική, πριν από 500 χρόνια.
Αυτό είναι το βασικό χρονοδιάγραμμα, στο οποίο θα προσθέσουμε κάποια ακόμη στοιχεία, κυρίως σε σχέση με την έννοια του χρόνου, ώστε στη συνέχεια να εστιάσουμε το ενδιαφέρον μας στις τρεις επαναστάσεις.
Το είδος Homo = Άνθρωπος εμφανίστηκε πριν από 2,5 εκατομμύρια χρόνια. Στο διάστημα που ακολούθησε η γη ήταν το σπίτι πολλών ειδών ανθρώπου. Κοινό χαρακτηριστικό τους ότι σε σχέση με τα άλλα ζώα είχαν ιδιαίτερα μεγάλο εγκέφαλο. Κατά τα άλλα, ήταν αδύναμα και περιθωριακά πλάσματα. Έκαναν χρήση εργαλείων, διέθεταν μαθησιακές ικανότητες και είχαν πολύπλοκες κοινωνικές δομές. Σημαντικό βήμα αποτελεί η χρησιμοποίηση της φωτιάς πριν από 300.000 χρόνια, μια και το μαγείρεμα έκανε ώστε να ξοδεύεται λιγότερος χρόνος για την τροφή. Πριν από 70.000 χρόνια οι Homo Sapıens από Αφρική και Αραβία πέρασαν στην Ευρασιατική ήπειρο. Τα τελευταία 10.000 χρόνια το είδος μας είναι το μοναδικό ανθρώπινο είδος που υπάρχει.
Αυτό είναι το βασικό χρονοδιάγραμμα, στο οποίο θα προσθέσουμε κάποια ακόμη στοιχεία, κυρίως σε σχέση με την έννοια του χρόνου, ώστε στη συνέχεια να εστιάσουμε το ενδιαφέρον μας στις τρεις επαναστάσεις.
Η εμφάνιση νέων τρόπων σκέψης και επικοινωνίας στο διάστημα 70 – 30.000 χρόνων αποτελεί τη Γνωσιακή Επανάσταση. Η γλώσσα, έπαιξε σημαντικό ρόλο στην ανταλλαγή πληροφοριών και στην κοινωνικότητα, ενώ πραγματοποιείται μετάδοση πληροφοριών σχετικά με πράγματα που δεν υπάρχουν, πράγμα που δημιούργησε θρύλους, μύθους, θεούς και θρησκείες.
Πριν από περίπου 10.000 χρόνια, όταν οι σάπιενς άρχισαν να αφιερώνουν σχεδόν όλο τον χρόνο και τις προσπάθειές τους στη χειραγώγηση της ζωής λίγων ειδών από ζώα και φυτά, έσπερναν, πότιζαν, οδηγούσαν πρόβατα στα καλύτερα βοσκοτόπια. Ως το 3.500 π.Χ. το κύριο κύμα εξημέρωσης είχε ολοκληρωθεί.
Η Αγροτική Επανάσταση οδήγησε τον Homo να αποκηρύξει τη στενή συμβιωτική σχέση με τη φύση και ξεχύθηκε προς την απληστία και την αλλοτρίωση. Όσο συρρικνωνόταν ο αγροτικός χώρος, τόσο διευρυνόταν ο χρόνος. Οι τροφοσυλλέκτες δεν σκέφτονταν ούτε καν τον επόμενο μήνα, οι αγρότες πλέον ταξίδευαν με τη φαντασία δεκαετίες στο μέλλον. Το μέλλον είναι πολύ πιο σημαντικό απ’ ό,τι ήταν πριν. Η ανησυχία για το μέλλον σχετίζεται με την αβεβαιότητα της γεωργίας. Αν ο χωρικός δε λάβαινε υπόψη του αυτό, δε θα ζούσε για πολύ.
Οι ανθρώπινες κοινωνίες πλέον μεγαλώνουν και γίνονται πιο σύνθετες, ενώ οι φαντασιακές καταστάσεις γίνονται πιο πολύπλοκες. “Μύθοι” και “κανόνες” που επέτρεψαν τη συνεργασία αγνώστων ανθρώπων αποτελούν τον “πολιτισμό”. Το εμπόριο, οι αυτοκρατορίες και οι οικουμενικές θρησκείες τελικά έφεραν κυριολεκτικά κάθε Sapıens στο παγκόσμιο χωριό όπου ζούμε σήμερα. Αυτή η διαδικασία επέκτασης και ενοποίησης ήταν αποτέλεσμα της δυναμικής της ανθρώπινης ιστορίας.
Η Επιστημονική Επανάσταση συμβαίνει γύρω στα 1500 μ.Χ., οπότε η ιστορία έκανε την πιο βαρυσήμαντη επιλογή της αλλάζοντας τη μοίρα της ανθρωπότητας και όλης της ζωής στη γη. Το 1500 σε όλο τον κόσμο υπήρχαν περίπου 500 εκατομμύρια Homo sapıens, σήμερα υπάρχουν 7 δισεκατομμύρια. Από τότε ως σήμερα, ο πληθυσμός αυξήθηκε 14 φορές, η παραγωγή κατά 240 και η κατανάλωση ενέργειας κατά 115 φορές. Το 1620 ο Φράνσις Μπέικον υποστήριξε ότι “η γνώση είναι δύναμη”. Αποτέλεσμα, με την πάροδο των αιώνων η επιστήμη συνδέθηκε με την τεχνολογία.
Η Βιομηχανική Επανάσταση, ανοίγοντας νέους δρόμους για τη μετατροπή της ενέργειας και την παραγωγή αγαθών, απελευθέρωσε σε μεγάλο βαθμό την ανθρωπότητα από την εξάρτησή της με το οικοσύστημα. Ο άλλοτε πράσινος και γαλάζιος πλανήτης μας μετατρέπεται σε ένα εμπορικό κέντρο από τσιμέντο και πλαστικό.
Στον Πρόλογο είχα διατυπώσει την άποψη ότι «Ο κόσμος αλλάζει, οι γνώσεις μεταβάλλονται και κατά συνέπεια εξελίσσεται ο τρόπος με τον οποίο βλέπουμε τα πράγματα». Στο τωρινό κείμενό μου προσπάθησα να φωτίσω δύο πλευρές: το Σύμπαν και την Ιστορία σε συνάρτηση με τον Άνθρωπο. Φρονώ ότι η Εκπαίδευση οφείλει να παρακολουθήσει αυτή την πορεία…
