Η Τζαμάλα "Καλαμποκού", ένα λαογραφικό δρώμενο των Βρυσικών Διδυμοτείχου από τον Πολυχρόνη Γκροζούδη

 

ΤΖΑΜΑΛΑ

Λαογραφικό Δρώμενο Βρυσικών

25.10.1988

 

Πολυχρόνης Π. Γκρουζούδης

 

 

Η Τζαμάλα είναι ένα δρώμενο με ενδιαφέροντα λαογραφικά στοιχεία που γίνονταν μέχρι τη δεκαετία του 1940.

Το έθιμο ‘’Ρίνα Τσιαμαλίνα’’ γίνονταν το Φθινόπωρο χωρίς συγκεκριμένη ημερομηνία όπως συνηθίζονταν σε άλλα δρώμενα αλλά καθορίζονταν από τις καιρικές συνθήκες που καθόριζαν την ωρίμανση του καλαμποκιού. Έτσι τέλη Οκτώβρη αρχές Νοεμβρίου όταν οι καλαμποκοπαραγωγοί ξεμπομπολνούσαν (ξεκόκιζαν) τα καλαμπόκια τα βράδια όπως συνήθιζαν και μαζεύονταν για γιαρντίμι (βοήθεια) στις γειτονιές σε φεγγαρόλουστες βραδιές ή με το θαμπό φως της γκαζόλαμπας με μασάλια και με τραγούδια τότε περνούσε η Τζαμάλα ‘’Καλαμποκού’’ όπως χαϊδευτικά τη λέγανε.

Παλικάρια του χωριού 15-20 με συνοδεία τη Γκάιντα σαν βράδιαζε για τα καλά περνούσαν από σπίτι σε σπίτι για να πάρει το μερίδιο της Τζαμάλας.

Τζαμάλα γίνονταν συνήθως το πιο Μπαμπάτσικο (μεγαλόσωμο) παλικάρι. Τον φτιάχνανε όμως πιο μεγαλόσωμο βάζοντας πάνω από τους ώμους του ένα είδος σαμαριού και τον σκεπάζανε με ένα χράμι (πολύχρωμη στρώση). Έτσι μέσα στη νύχτα φαίνονταν σαν ένα περίεργο μεγαλόσωμο πλάσμα. Στη ζώνη του κρέμουνταν διαφόρων ειδών κουδούνια και μέσα στην ησυχία της νύχτας ακούγονταν τα κουδουνόσματα σαν μια παράξενη μαγευτική μελωδία.

Η τζαμάλα έπρεπε να χορέψει γύρω γύρω στα Καλαμπόκια που ήταν στο αλώνι με το σκοπό της γκάιντας και τα παλικάρια φώναζαν Ω Ρίνα Τζαμάλα, ώστε τη Τζάμαλα τη λέγανε Ρίνα. Η ρίνα χοροπηδούσε και κουνόταν τα κουδούνια και μαζί με το λάλημα της γκάιντας δημιουργούσαν θαυμάσια ευθυμία. Η ρίνα έσκυβε και έπαιρνε χούφτες καλαμπόκι και το σκορπούσε στους παραβρισκόμενους και εκείνοι το ανταπέδιδαν και ξεσπούσαν σε γέλια και κασμέριακα και στις δυο πλευρές.

Τα κοριτσόπουλα τριγυρνούσαν τη Τζαμάλα για να δουν πιο παλικάρι είναι τραβούσαν τη στρώση για την ξεσκεπάσουν την τσιμπολογούσαν για να βγάλει λαλιά. Η τζαμάλα όλα τα απόπερνε γιατί δεν το είχαν για καλό να μαθευτεί πια ήταν η Τζαμάλα. Αυτό μαθένονταν το ταχιά και αυτό γιατί τη Τζαμάλα τη θεωρούσαν άφαντο πλάσμα. Μετά το χορό ο νοικοκύρης έδινε το ‘’πάει’’ τι μερίδιο στον μπροστάρη συνήθως μερικές οκάδες καλαμπόκι και οι νοικοκυρές κερνούσαν με τους μαστραπάδες μούστο ή γλυκό κρασί και τότε άναβε ο χορός με τα κορίτσια και τα παλικάρια και τα παλικάρια με τη γκάιντα τραγουδούσαν το εξής τραγούδι:

Τώρα που Φθνινοπωριάζει

και θα βγούνε τα κρασιά

θα αρχίσουνε τα γλέντια

δω και εκεί στη γειτονιά

θα μαζεύονται κορίτσια

παλικάρια ούλα μαζί

και θα τραγουδάνε όλοι

πίνοντα γλυκό κρασί

Βάλτει βάλτει παλικάρια

βάλτει γλυκό κρασί να πιούμε

και τραγούδια να σας πούμε

και πλήθος άλλα τραγούδια ακούγονταν στους μαχαλάδες κερτερόντας τη Τζαμάλα, τεργιαστά με το νυχτερινό αντέτι της Τζαμάλας

Τούτι νύχτα ν’ όλη νύχτα

έκαμα της γης κρεβάτι

και την πέτρα μαξιλάρι

Σκύσε αγόρ μου του νιράντζι

για να δγεις την κόρη μέσα

πως ανθίζ πως λουλουδιάζει

πως κρίνου μαραγκιάζει

Το αντέτι η Τζαμάλα στα χωριά μας περιφερείας Διδ/χου ήταν πολύ διαδεδομένο. Δίνονταν και στα γειτονικά έτσι από ένα χωριό πήγαιναν καις τα διπλανά χωριά. Η τζαμάλα από το χωριό μας πήγαινε στο Ασπρονέρι στη Σαύρα και στα γειτονικά χωριά. Ο γέρο Τσολακίδης Θανάσης το 1927 πήγε με τη Τζαμάλα στα Αμπελάκια 9-10 χιλιόμετρα διακόψανε τον Ερυθροπόταμο. Όταν φτάσανε στα πρώτα σπίτια άρχιζαν τα κουδωνίσματα και έβαζε μπρος η γκάιντα και όλοι τραγουδούσαν και φώναζαν. Ω Ρίνα Τζαμάλα και τα σκυλιά άρχισαν να αλιχτόυν όλοι οι κάτοικοι του χωριού με τις γκαζόλαμπες έφιγκαν και ρωτούσαν: Από πού είστε μπρε; Και απαντούσα ν’απά του Καράμπουναρ από του Γκαραάμπουναρ είμαστε. Όλοι τους καλοδέχονταν και τους κερνούσαν και τους έδιναν καλαμπόκι. Δύσκολα χρόνια. Θα μας πει ο γέρο Θανάσης φτώχια καταραμένη φτώχεια με πολλές γανιάδες αλλά είχαν και χάρη με τα αντέτια.

Αναπολεί ο γέρο Θανάσης και θυμάται ήταν το 1934 όταν ήρθε η τζαμάλα από το Ασπρονέρι θα ήταν καμιά εικοσαριά παλικάρια τους ακολουθούσαν και τα δικά μας παλικάρια και τα πιδούδια βγήκαν μαζί τους και οι δύο από τις πέντε γκάιντες του χωριού μας ο Ντουμανίδης Δημήτρης και ο Συρσελούδης Σταύρςο. Ξεσηκώθηκε το χωριό μέσα στη νύχτα και βγήκαν στο μισοχώρι για να ξεπροβοδήσουν τη Τζαμάλα.

Το καλαμπόκι το μαζεύανε ομαδικά σε τσουβάλια. Μόνο στις Αρβανίτες (Ασβεστάδες) όταν πήγαινα στο Τσιαουσλί (Κυανή) το καλαμπόκι το έβαζε ο καθένας στο τρουβά του. Γι’ αυτό οι Κυανιώτες τους ονόμαζαν καλαμποκάδες. Το πάει που μάζευαν για τη Ρίνα το πουλούσαν στα μπακαλιά και με τα χρήματα κάνανε γλέντι.

 

. / .

 

Κάναμε την περιγραφή του εθίμου της Τζαμάλας με ευκολία και αυτό το από γεγονός ότι έζησα έντονα το Δρώμενο. Γεννιούνται όμως πολλές ερωτήσεις: ποιες αιτίες προκάλεσαν το Δρώμενο; σε τι αποσκοπούσε; τι αντιπροσώπευε; και μια σειρά άλλα ερωτήματα, όπως το πώς εμφανιζόταν και εκφράζονταν το Δρώμενο κ.α.

Οι απαντήσεις είναι δύσκολες μέχρι αναπάντητες. Αυτή η δυσκολία υπάρχει λίγο πολύ και σ’ όλα τα Δρώμενα και από το γεγονός οι λαογράφοι άρχισαν αργά τη μελέτη τους – όντα υπήρχαν πλήθος μάρτυρες το πώς και γιατί γινόταν το δρώμενο.

Ωστόσο αν παρατηρήσουμε με προσοχή τους τρόπους και τους στόχους που γίνονταν το αντέτι μπορούμε να πλησιάσουμε αρκετά κοντά στις απαντήσεις τουλάχιστον περισσότερο. Αυτό το πετυχαίνουμε ρωτώντας και μαθένοντας.

Θα προσπαθήσουμε να αναλύσουμε την ιστορική Λαογραφική πλευρά. Από τα στοιχεία που συγκεντρώσαμε το έθιμο Τζαμάλα γίνονταν και στα χρόνια της Τουρκοκρατίας που χρονολογικά περνάει τα 150 χρόνια (μέχρι τη δεκαετία του 1940). Το πρώτο που μας απασχολούσε ήταν να μάθουμε τη λέξη της Τζαμάλας. Καταρχήν προσανατολιστήκαμε μήπως η λέξη Τζαμάλα είναι Τούρκικη ή σύνθετη Ελληνοτουρκική. Δεν βγήκε όμως τέτοιο συμπέρασμα. Πέρνοντας όμως τη Θρακική διάλεκτο από το κοτζάμ παλικάρι (μεγάλο μεγαλόσωμο παλικάρι) μας οδηγεί αυτή η σύνθετη λέξη Γκο-τζάμ (αλλά) το γεγονός αυτής της λέξης το τι εννοούν οι Θρακιώτες Τζαμάλα. Από τις συζητήσεις που έγιναν με ανθρώπους που έζησαν από κοντά για το δρώμενο από τα χωριά Βρυσικά, Κυανή, Ασπρονέρι, Σιτοχώρι, Σαύρα, Ιατράδες, Ευγενικό και τα τρία τελευταία ήρθαν από την Ανατολική  Θράκη που στο έθιμο έχουν μικρές διαφορές με τα ντόπια χωριά αλλά και αναμεταξύ τους όλα αυτά τα χωριά που αναφέραμε καταλήγουν στο εξής: Τζαμάλα σημαίνει μια Μπαρμπατζένια γυναίκα (μεγαλόσωμη) γι’ αυτό όταν μια κουπελούδα τρανεύει αγλήγουρα σε σχέση με τα μπατάσια της (συνομίληκοι) τότε χαϊδευτικά της λένε ‘’Βρε του τάδε κουρτσούδ έγινε ίσα με τη Τζαμάλα’’. Αν πάλι καμιά μπαμπατζάνα γυναίκα (ανδρογυναίκα) θέλει να την πιργαιλύσουν (κοροϊδέψουν) τη λένε ‘’Ου μουρή Τζαμάλα’’. Στο χωριό Σαύρα που ήρθε από την Ανατολική Θράκη Τζαμάλα λένε τη μεγαλόσωμη γυναίκα που δεν φοράει μαντήλα είναι μπατάλσα (χονδροκομμένη) ακόμα Τζαμάλα ονομάζουν τις μεγαλόσωμες και τις ασμάζουχτες (αμελής απεριποίητες) γυναίκες. Από τα παραπάνω βγαίνει το συμπέρασμα πως Τζαμάλα σημαίνει μεγαλόσωμη γυναίκα. Αυτό το αποδεικνύει το γεγονός πως η Τζαμάλα γίνεται μεγαλόσωμο παλικάρι αλλά και τεχνικά το κάνουν μεγαλόσωμο με το σαμάρι γιατί έτσι θεωρούν πως αντιπροσωπεύουν επαρκώς τη Τζαμάλα.

 

. / .

 

Διαπιστώνουμε πως η Τζαμάλα είναι γυναίκα και από το γεγονός του αναφωνήματος που γίνεται ‘’Ω ΡΙΝΑ ΤΖΑΜΑΛΑ’’. Γιατί σκέπαζαν τη Τζαμάλα με το χράμι. Η απάντηση είναι ‘’Η ρίναι η τζαμάλα είναι άφαντ κανένας δεν την ήδγη’’ γ’ αυτό τη σκέπαζαν για να μην την δουν στο πρόσωπο. Δεν το είχαν για καλό και για αυτό τη διάηρναν τα βράδυα, στις Ιατράδες από Ανατολική Θράκη Τζαμάλα γίνεται για τη Φθινοπωρινή σπορά) και μια που τα καλαμπούκια από όλα τα μπερεκέτια είναι πιο ψηλά δυο μέτρα κι παραπάων κι η Τζαμάλα να είναι κι κειν’ Μπαμπατζιάνα αψλιά.

Γιατί φοράει η Τζαμάλα κουδούνια; Τα κουδούνια μορφέν του αντέτι χουρείς κουδούνια θα ήταν τίποτα. Ύστερα τα κουδούνια δυν’ χαμπέρι στον κόσμο για να την υποδειχτεί, είναι όμως και άλλο … γιατί φοράει κουδούνια η Τζαμάλα  ….. Ως γνωστόν τα καλαμπόκια αργούν να ωριμάσουν και μένουν μέχρι τον Οκτώβριο Νοέμβριο στα μπαίρια και τα πλακώνουν τα ζλάπια αγργουνα μπουσσούκια και άλλα.

Αν δεν φλάγουνταν από το νοικοκύρι σε μια βραδιά θα τα κατέστρεφαν. Έτσι τα βράδια άναβαν φωτιές και με τις τρακατρούκες (τενεκέδες) και κουδούνια που κατά διαστήματα τα τρακανούσαν για να σκιαχτούνε τα ζλάπια και μια που η Ρίναι προστατεύει τα καλαμπόκια, έτσι τη φαντάστηκαν και τη Τζαμάλα.

Το αντέτι είναι το μοναδικό που γίνεται και ανάμεσα στα χωριά. Το γιατί κανένας δεν γνωρίζει πιθανολογείται όμως πέρνοντας υπόψη το παρακάτω γεγονός. Στο φύλαγμα των καλαμποκιών πολλές φορές γίνονταν μαζί με γειτονοχωρίτες που συνορεύονταν τα χωράφια τους, είναι γνωστό πως κάθε χωριό συνορεύεται με 2-3 και περισσότερα χωριά και ορισμένες φορές το φύλαγμα γίνονταν μαζί ή με τη σειρά.

Όλα τα παραπάνω οδηγούν στο γεγονός ότι η ‘’ΡΙΝΑ ΤΖΑΜΑΛΑ’’  ήταν η προστάτιδα των καλαμποκοπαραγωγών που με τη φαντασία τους τη θέλανε βοηθό για τη φύλαξη των καλαμποκιών τους που εκείνα τα χρόνια ήταν το βασικότερο δημητριακό προϊόν για τους ίδιους και τα ζώα τους.

Το δρώμενο Τζαμάλα ήταν μια έκφραση χαράς για τη λήξη της κοπιαστής χρονιάτικης δουλειάς του αγρότη εφόσον το καλαμπόκι ήταν το τελευταίο τους μπερεκέτι που θα έμπαινε στο αμπάρι, αλλά ήταν και ένας θαυμάσιος ψυχαγωγικός τρόπος που τόσο ανάγκη είχαν εκείνο τον καιρό οι χωριάτες.

Περιγράψαμε το δρώμενο πιστεύοντας πως δώσαμε αρκετά χρήσιμα στοιχεία για το δρώμενο με γνώμονα για να κεντρίσει το ενδιαφέρον των Λαογράφων της παράδοσης μας.

 

Βρυσικά, 25 – 10 – 1998

 

 

Γκροζούδης Π. Πολυχρόνης

 

ΛΕΖΑΝΤΑ

 

Το κατάστημα με την επιγραφή «ΤΖΑΜΑΛΑ» εδρεύει στην καρδιά της τουριστικής αγοράς στην Αθήνα, στην Πλάκα.

....................................................................................................................................................................................

Το παραπάνω κείμενο δημοσιεύτηκε στον "Βορέα"(τεύχος 5) τον Οκτώβριο 2005, πριν 15 χρόνια, και ήταν μια ακόμη συνεισφορά του Πολυχρόνη Γκροζούδη στην ανάδειξη του λαϊκού πολιτισμού των Βρυσικών Διδυμοτείχου.

Σταύρος Παπαθανάκης