ΒΟΡΕΑΣmagazin: Οι άγιοι στη λαϊκή πίστη των Θρακών-Του Ζήση Φυλλαρίδη

Η λαογραφική παράδοση της Ανατολικής Θράκης

Μέρος Γ΄

ΟΙ ΑΓΙΟΙ ΣΤΗΝ ΛΑΪΚΗ ΠΙΣΤΗ ΤΩΝ ΘΡΑΚΩΝ

Ο άνθρωπος ανέκαθεν είχε την ανάγκη για Θεϊκή προστασία και μέριμνα, και ποτέ δεν έπρεπε να αισθάνεται πως είναι μόνος του μέσα στον υλικό αυτό κόσμο χωρίς την βοήθεια των θεϊκών δυνάμεων. Πάντα δηλαδή ζητούσε την θεϊκή παρέμβαση στα προβλήματα που αντιμετώπιζε μέσα στην σκληρότητα του υλικού αυτού κόσμου της μορφής. Ερευνώντας τις λαογραφικές παραδόσεις ενός λαού εντοπίζουμε την αρχέγονη αυτή ανάγκη του ανθρώπου να απαντάται σε όλο της το σύνολο.

Βέβαια αυτή η σχέση βοήθειας μεταξύ του Θείου και του ανθρώπου εξασφαλίζεται ακόμη από τις πανάρχαιες λατρευτικές παραδόσεις, όπου και εκεί απαντάται μία ανάλογη πίστη του ανθρώπου προς την προστασία των θεϊκών δυνάμεων, που όμως εκδηλώνονται μέσω διαφορετικών προσώπων.

Όλες οι συνήθειες του αγροτικού κόσμου της υπαίθρου, απ’ όποιο μέρος της γης και αν προέρχονται, αποτελούν απόρροιες του τρόπου ζωής των αρχαίων που κατάφεραν να διασωθούν μέσα στους αιώνες μέχρι τις μέρες μας. Παρ’ όλη όμως την παραμόρφωση που δέχθηκαν μέσα στους αιώνες δεν έχασαν ποτέ τον ιερό τους χαρακτήρα, ούτε βέβαια το βαθύ θρησκευτικό τους περιεχόμενο.

Ερευνώντας κανείς τις συνήθειες των ανά τον κόσμο ανθρώπων της υπαίθρου, θα συνειδητοποιήσει πως μέχρι και σήμερα εξακολουθούν να ισχύουνε εκείνες οι θαυματουργές δυνάμεις που ακόμη και στους αρχαίους πάντα επενέβαιναν μέσα στην ζωή των ανθρώπων, ωστόσο στις μέρες μας έχουνε χάσει τον αρχαϊκό παγανιστικό τους χαρακτήρα, και έχουνε αντικατασταθεί από τις μορφές των Αγίων της Εκκλησίας.

Όπως είναι γνωστό σύμφωνα με την φιλοσοφία της αρχαίας Ελληνικής θρησκευτικής παράδοσης, η κάθε θεότητα, και το κάθε θεϊκό πρόσωπο που σχετιζότανε με την λατρεία της, είχε στην ευθύνη του κάποιον τομέα της ανθρώπινης ζωής, δηλαδή να προστατεύει κατά κάποιο τρόπο τους ανθρώπους, από κάποιους συγκεκριμένους κινδύνους που του επιφύλασσε η ζωή στον υλικό κόσμο, που όμως σχετιζότανε με τις ιδιότητες αυτής της θεότητας. Έτσι, στα πρότυπα της πανάρχαιας αυτής πνευματικής δοξασίας, οι λαοί της αρχαιότητας, μέχρι και την προσχώρηση τους στον Χριστιανισμό, είχανε καταστήσει ως προστάτες της ζωής τους διάφορες θεότητες που η κάθε μία ξεχωριστά ευθυνότανε για κάποια διαφορετικά πράγματα στην ζωή του. Για παράδειγμα ο Δίας, ήτανε ο ύψιστος των θεών, και είχε υπό την κυριαρχία του ολόκληρο τον κόσμο, ο Πάνας, ως βουκολικός θεός, προστάτευε τους αγρότες και όλους όσους ασχολούνταν γενικότερα με την φύση, η Αρτέμιδα προστάτευε τους κυνηγούς, η Εκάτη αυτούς ασχολούνταν με την μαγεία και τις αποκρυφιστικές πρακτικές, κλπ.

Όταν όμως τους επόμενους αιώνες άρχισε πλέον να στερεώνεται αισθητά ο Χριστιανισμός, οι νεοεισερχόμενοι πιστοί, που για αιώνες υπήρξαν ακόλουθοι των παγανιστικών θρησκευτικών παραδόσεων, θα ήτανε πολύ δύσκολο, έως αδύνατο να αποβάλουνε την πανάρχαια παράδοση της πίστης πως κάποια ξεχωριστή δύναμη ευθύνεται για τους αντίστοιχους τομείς της ζωής τους. Έτσι όσο περνούσαν οι αιώνες, οι απόγονοι τους, κατά παράδειγμα των προγόνων τους, για το κάθε ξεχωριστό πρόβλημα της ζωής τους, προσευχότανε και δέονταν σε κάποιον διαφορετικό Άγιο – Μάρτυρα του Χριστιανισμού, δέηση που τις περισσότερες φορές δεν μένει ανεκπλήρωτη.

Ερευνώντας την ιστορία της Ελληνικής αρχαιότητας, από την οποία λίγο έως πολύ όλοι θα θυμόμαστε μερικά πράγματα, βλέπουμε πως το Θείο λειτουργεί και πάλι ευεργετικά προς την ανθρωπότητα, ωστόσο εκδηλώνεται μέσω διαφορετικών προσώπων-θεοτήτων που έχουν στην δικαιοδοσία τους και από κάποια αντίστοιχη πλευρά της ανθρώπινης ζωής και της φύσης. Όταν όμως αρκετούς αιώνες αργότερα επικράτησε ο Χριστιανισμός, παρά τις κοινωνικές και πνευματικές αλλαγές που κατόρθωσε να επιφέρει στις ειδωλολατρικές κοινωνίες, ωστόσο δεν μπόρεσε να εξαλείψει σχεδόν τίποτα από την πανάρχαια τυπολατρία της επί μέρους παρέμβασης του Θείου.

Ότι όμως και να συμβαίνει με την προέλευση αυτής της τάσης των ανθρώπων για την παράκληση της επέμβασης των Αγίων προς τις όποιες δυσκολίες τους, το σίγουρο είναι πως αυτή η συνήθεια συνεχίζεται μέχρι σήμερα σχεδόν ανέπαφη, έχοντας διανύσει αρκετούς αιώνες, καταλήγοντας έτσι να αποτελεί ένα από τα κυριότερα μέρη της πλούσιας πνευματικής παράδοσης της Θράκης.

Έχοντας ερευνήσει τους ατελείωτους λαογραφικούς τόμους των Θρακικών, και λαμβάνοντας υπόψη τα στοιχεία που παρουσιάζουνε στις σχετικές έρευνες τους η Κ. Παπαθανάση – Μουσιοπούλου και ο Κώστας Θρακιώτης, θα προσπαθήσουμε να παρουσιάσουμε μέσα από μερικές λέξεις τα όσο μας παραθέτει αυτή η βαθιά παράδοση για τις ιδιότητες, τα χαρακτηριστικά, αλλά και τις δυνάμεις των Αγίων της Εκκλησίας, όπως αυτές παρουσιάζονται μέσα στην καθημερινή ζωή κατοίκων της Θράκης της παλαιότερης αλλά και της σύγχρονης εποχής. Ας δούμε λοιπόν τι ακριβώς συμβαίνει……..

Ένας από τους κατ’ εξοχήν λατρευόμενους αγίους στην Θράκη – όπως άλλωστε και σε όλη την Ελλάδα- είναι ο Άγιος Νικόλαος, που συνδέεται με την βοήθεια που έδινε σε όσους ταξίδευαν στο θρακικό πέλαγος, και ασχολούνταν με τις όποιες ναυτικές εργασίες μέσα σ’ αυτό. Άλλωστε, σχεδόν κάθε πόλη και χωριό της Θράκης που βρίσκεται στα παράλια, έχει και από ένα εκκλησάκι αφιερωμένο στο άγιο Νικόλαο, καθώς τα θαύματα του σ’ αυτές τις περιοχές είναι κάτι περισσότερο από αμέτρητα.

Ο Άγιος Νικόλαος που γιορτάζεται στις 6 Δεκεμβρίου θεωρείται προστάτης των ναυτικών και γενικά των θαλασσινών. Στην λαϊκή λατρεία της Θράκης θεωρείται κυρίαρχος των ανέμων και μπορεί να ελέγξει τις τρικυμίες της θάλασσας. Άλλωστε στην ιδιότυπη αυτή πίστη των Θρακών απαντώνται και τα τόσα αφιερώματα αλλά οι παρακλήσεις που γίνονται προς τιμήν του Αγίου.

Ένα μεγάλο μέρος των παλιών εικόνων, που βρίσκονται κυρίως σε εκκλησίες της παραθαλάσσιας Θράκης, απεικονίζουνε τον Άγιο με μορφή καπετάνιου επάνω σε πλοίο, ενώ η κατάλευκη γενειάδα του στάζει θαλασσινό νερό.

Η Κ. Μουσιοπούλου στο βιβλίο της «Λαογραφικά Θράκης» μας παρουσιάζει μία περίεργη παράδοση που ακολουθούσανε οι ναυτικοί της Μαδύτου, στην Ανατολική Θράκη, όταν ήθελαν να παρακαλέσουνε τον Άγιο Νικόλαο να σταματήσει τις τρικυμίες και τις φουρτούνες στην θάλασσα. Έριχναν στην θάλασσα κόλλυβα, και μετά βύθιζαν την εικόνα του, την οποία είχανε δεμένη με ένα σχοινί, και οι άνεμοι σταματούσανε αμέσως, με αποτέλεσμα η θάλασσα να γίνει και πάλι γαλήνια.

Η δύναμη αυτή που έχει ο Άγιος Νικόλαος επί των θαλασσών, που τονίζεται και μέσα στην ίδια την πνευματική παράδοση της εκκλησίας, ήτανε αρκετά έντονη μέσα στην λαϊκή πίστη των Θρακών, σε τέτοιο βαθμό που δημιουργήθηκαν και αρκετοί μύθοι που σχετίζονται με τις ενέργειες του Αγίου.

Μία σχετική παράδοση της Θράκης, αναφέρει ότι μία μέρα ο Άγιος Κασιανός παραπονέθηκε στον Θεό γιατί οι άνθρωποι άναβαν περισσότερα κεριά στον Άγιο Νικόλαο, παρά στους υπόλοιπους Αγίους. Τότε ο Θεός έστειλε τους αγγέλους να του φέρουνε το Άγιο Νικόλαο. Άργησαν όμως πολύ να γυρίσουνε γιατί πάλευε στη θάλασσα του μαρμαρά για να σώσει τους ναυαγούς. Όταν ο Θεός τον αντίκρισε βρεγμένο είπε: «Να γιατί άγιε Κασιανέ οι άνθρωποι τον γιορτάζουν περισσότερο από τους άλλους αγίους και του κάνουν τάματα. Για τιμωρία σου, που μόνο εσύ τόλμησες εμπρός μου να κάνεις τέτοια παράπονα, θα γιορτάζεις κάθε τέσσερα χρόνια, στις 29 Φεβρουαρίου».

Ένας άλλος άγιος που συνδέεται αρκετά με την λαϊκή πίστη των Θρακών είναι ο άγιος Μόδεστος που γιορτάζεται στις 18 Δεκεμβρίου. Για τον άγιο αυτό δεν αναφέρονται και πολλά στοιχεία μέσα στην θρακική λαογραφία, και γι’ αυτό δεν είμαστε σε θέση να έχουμε περισσότερα χαρακτηριστικά εκτός από τις βασικές ιδιότητες του. Έτσι, γνωρίζουμε πως ο άγιος Μόδεστος τιμούνταν κυρίως από τους αγροτικούς πληθυσμούς και ιδιαίτερα από τους κτηνοτρόφους, και έτσι έφτασε μέχρι τις μέρες μας να θεωρείται ως κατ’ εξοχήν λατρευόμενος άγιος στα χωριά της Θρακικής υπαίθρου.

Σύμφωνα με την παράδοση ο Άγιος Μόδεστος προστάτευε τα ζώα, και σε περιπτώσεις, όταν τα ζώα υπέφεραν από αρρώστιες ή παρατηρούνταν μεγάλος αριθμός ψόφιων ζώων, οι κτηνοτρόφοι κάνανε λιτανείες προς τιμήν του, παρακαλώντας έτσι τον άγιο να επέμβει για την σωτηρία των ζώων τους. Συχνά όμως τον επικαλούνταν και σε περίπτωση που τα ζώα τους είχανε πέσει θύματα μαγείας, και είχανε σταματήσει να αποδίδουνε στον βαθμό που έπρεπε, ή ακόμη και αρρωσταίνανε.

Την ημέρα της εορτής του οι χωρικοί τελούσανε κάποια έθιμα, καθώς και μία σειρά από συνήθειες που βέβαια σχετιζότανε με τον βουκολικό αυτό χαρακτήρα του αγίου που δημιούργησε η λαϊκή παράδοση. Τα ζώα τα τάιζαν και κόλλυβα μαζί με την τροφή τους, ενώ σε αρκετές περιοχές, εκτός από το συνηθισμένο φαγητό, στα ζώα έδιναν και άρτο που τον είχαν ζυμώσει εκείνες τις μέρες καθαρά γι’ αυτό το σκοπό.

Πολύ διαδεδομένη μέσα στην λαϊκή πίστη της Θράκης, είναι και η αγία Βαρβάρα που εορτάζεται με ιδιαίτερες τιμές στις 4 Δεκεμβρίου σε ολόκληρη την Θράκη. Σύμφωνα με μία εκδοχή, την τονισμένη αυτή λατρεία στο πρόσωπο της συγκεκριμένης αγίας έφεραν με τον ερχομό τους οι πρόσφυγες από την ανατολική Θράκη, που έφτασαν στην σημερινή Ελληνική Θράκη μετά τον ξεριζωμό από τις πατρογονικές τους εστίες το 1922. Σε αυτό το γεγονός άλλωστε απαντάται και ένας σημαντικός αριθμός παλαιών εικόνων της αγίας που προήλθανε από τους ναούς των διαφόρων πόλεων της ανατολικής Θράκης, και διατηρούνται σήμερα από αρκετούς σύγχρονους θεματοφύλακες της περιοχής μας.

Η Αγίας Βαρβάρα θεωρείται στη Θράκη προστάτιδα των μικρών παιδιών, τα οποία και λέγεται πως φυλάει από την ευλογιά και όλες τις δύσκολες δερματικές παθήσεις.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκαλεί και η ιδιότητα που αποδίδουνε οι πιστοί στην Αγία για την δυνατότητα της να θεραπεύει τα σπυριά του σώματος, όσο επικίνδυνα και να είναι αυτά, και γι’ αυτό άλλωστε αναφέρονται και μερικές περιπτώσεις όπου οι θαυματουργές εικόνες της αγίας, μπορούνε να θεραπεύσουνε και να απαλύνουνε το δέρμα με μία απλή παράκληση και προσευχή.

Μεγάλο μέρος μέσα στην ιδιότυπη αυτή λατρευτική παράδοση κατέχει και ο Άγιος Μηνάς, ένας άγιος που δεν είναι και τόσο διαδεδομένος στην λατρεία του ευρύτερου κύκλου της Ορθόδοξης παράδοσης. Κατά την λαϊκή λατρεία ο Άγιος Μηνάς ήτανε συνδεδεμένος με το χάσιμο των αντικειμένων, και θεωρείται πως πολλές φορές φανερώνει τα κλοπιμαία. Σε αρκετές περιπτώσεις των παλαιότερων εποχών, όταν οι βοσκοί χάνανε τα πρόβατα τους, παρακαλούσανε τον άγιο Μηνά να τους τα φανερώσει αλλά και να τους τα προστατεύει από τις τυχών επιθέσεις των άγριων ζώων και των λύκων. Επίσης, θεωρείται πως σε ατομικό επίπεδο μπορεί να βοηθήσει τους πιστούς σε περίπτωση που έχουνε χάσει κάποιο αντικείμενο τους.

Η Αγία Μαρίνα που εκτός από την στενή της σχέση με την λαϊκή πίστη στην Θράκη, είναι από τους λιγοστούς θρακικής καταγωγής αγίους, γιορτάζεται και αυτή με ιδιαίτερες τιμές στις 17 Ιουλίου. Θεωρείται πως προστατεύει τα σπαρτά από τα σκαθάρια και από τα υπόλοιπο έντομα που μπορούν να έχουνε καταστροφικές συνέπειες για τις σοδειές, και γι’ αυτό άλλωστε στην γιορτή της γινότανε ραντισμοί στα χωράφια και στα περιβόλια, και ακολουθούσανε αγιασμοί.

Σύμφωνα με μία άλλη εκδοχή της λαϊκής πίστης της Θράκης, η αγία Μαρίνα προστατεύει επίσης από τα φίδια και από τα υπόλοιπα ερπετά, καθώς αρκετοί ήταν αυτοί που λειτάνευαν τις εικόνες της διαβάζοντας τους παρακλητικούς της κανόνες προκειμένου να ευλογήσει η Αγία τον τόπο για να μην κινδυνεύουνε οι άνθρωποι από την παρουσία επικίνδυνων φιδιών.

(συνεχίζεται)

....................................................................................................................................................

Δημοσιεύτηκε στον ¨Βορέα"