«Ολίγη μπέσα ωρέ μπράτιμε!»

ΘΩΜΑΣ ΚΟΡΟΒΙΝΗΣ «Ολίγη μπέσα ωρέ μπράτιμε!»

Η ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΩΡΑ ΤΟΥ ΟΔΥΣΣΕΑ ΑΝΔΡΟΥΤΣΟΥ

Του Θανάση Μουσόπουλου

Με την ευκαιρία της 25ης Μαρτίου που έρχεται σε λίγες μέρες, πολύ περισσότερο μάλιστα με τον εορτασμό των 200 χρόνων τον επόμενο χρόνο, πολύ χρήσιμη είναι η έκδοση νέων μελετών και η εμβάθυνση πάνω στην Επανάσταση του 1821, ανολοκλήρωτη κατά τη γνώμη μου για πολλούς λόγους.

Έχοντας τα παραπάνω υπόψη μου χαιρετώ το νέο βιβλίο του Θωμά Κοροβίνη που αναφέρεται στον δοξασμένο και συνάμα αδικημένο και εν πολλοίς άγνωστο ήρωά μας, τον Οδυσσέα Ανδρούτσο.

Θα επιχειρήσω να μιλήσω και να παρουσιάσω το νέο βιβλίο του Θωμά Κοροβίνη «Ολίγη μπέσα ωρέ μπράτιμε!» - Η ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΩΡΑ ΤΟΥ ΟΔΥΣΣΕΑ ΑΝΔΡΟΥΤΣΟΥ, έκδ. Άγρα, Νοέμβριος 2019, σελ. 106.

Πριν περάσουμε στο θαυμάσιο αυτό έργο του Κοροβίνη, οφείλω να καταθέσω ότι πολύ λίγα πράγματα μαθαίνουμε στο μάθημα της ιστορίας γενικά, ειδικότερα για τον Αγώνα του 21 και τους πρωταγωνιστές του. Ευκαιρία είναι ο εορτασμός μετά την πάροδο δύο αιώνων, τα παιδιά μας στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια – γιατί όχι και στην τριτοβάθμια – εκπαίδευση να προσεγγίσουν μέσα από σύγχρονα εγχειρίδια (σαφή και σύντομα) το μεγάλο τούτο γεγονός ελληνικής και παγκόσμιας σημασίας.

Για τον Οδυσσέα Ανδρούτσο είχα υπόψη μου το έργο του Γ. Δ. Κατσούλη «Το κατεστημένο στη νεοελληνική ιστορία», εκδ. Νέα Σύνορα, 1975. Στις σελίδες 79 – 84, διαβάζοντας το βιβλίο, με αναφορές σε πρόσωπα και πράγματα από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας ως την εποχή μας, παθαίνεις «εθνική κατάθλιψη». Ιδιαίτερα για τον Οδυσσέα Ανδρούτσο που δολοφονήθηκε και διαδόθηκε ότι σκοτώθηκε στην προσπάθειά του να διαφύγει από την Ακρόπολη όπου τον είχαν φυλακισμένο, στα 1825. Πέρασε κοντά μισός αιώνας από τότε, όταν στις 25 Φεβρουαρίου 1873 ο φοιτητής Κώστας Παπαμιχαλόπουλος σε διάλεξη στον «Παρνασσό» ανασταίνει τον ήρωα Ανδρούτσο. Όσο ζούσαν οι ηθικοί αυτουργοί (Ιω. Κωλέττης κ.ά) ο Ανδρούτσος ήταν αδικημένος και συκοφαντημένος. Δέκα απόπειρες δολοφονίας του αναφέρονται!

Όσοι / όσες ενδιαφέρονται αξίζει να αναζητήσουν τα γεγονότα που συνδέονται όχι μόνο με τον Οδυσσέα αλλά και άλλους αγωνιστές, που βρέθηκαν όχι μόνο κατά την περίοδο του τότε εμφυλίου αλλά και αργότερα στο στόχαστρο πολιτικών και κοτζαμπάσηδων. Δεν είναι μόνο ο Ιωάννης Καποδίστριας θύμα πολιτικής δολοφονίας· πολλοί προ αυτού και μετά συκοφαντήθηκαν, φυλακίστηκαν ή δολοφονήθηκαν. Οι εορτασμοί και οι επέτειοι έχουν νόημα όταν υπάρχει δικαίωση των αδικημένων της ιστορίας μας και αποκατάσταση της αλήθειας.

Υπό την έννοια αυτή θεωρώ πολύ θετική την έκδοση τούτου του βιβλίου.

Είναι πολύ κατατοπιστικό το κείμενο που διαβάζουμε στο οπισθόφυλλο:

«ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ της βιβλιογραφίας σχετικά με την προσωπικότητα και την εποχή της δράσης και του κατατρεγμού του Οδυσσέα Ανδρούτσου, ενός από τους κορυφαίους στρατηγούς της Παλιγγενεσίας, ο συγγραφέας, εμπνευσμένος από την πιο συγκλονιστική δημόσια εξομολόγηση, την τελευταία ώρα της ζωής του, στη φυλακή της Ακρόπολης. Οξυδερκής, με καλλιεργημένη σκέψη και υψηλή στρατηγική και διπλωματική διάνοια, γνώστης τεσσάρων γλωσσών, ο εμβληματικός για τον Αγώνα οπλαρχηγός μιλά σε απλή γλώσσα, ανάμεικτη με πολλά λόγια και λαϊκά στοιχεία καθώς και δάνεια από την τουρκική, την αλβανική και την ιταλική.

Αναλύοντας ο ίδιος τα θετικά και τα αρνητικά του χαρακτήρα του, τις πτυχές της ιδιοσυγκρασιακής του μοναδικότητας, τις αφορμές και τις επιδιώξεις των ανταγωνιστών και των διωκτών του, με λόγο μουσκεμένο απ' τη στυφή γεύση της προδοσίας, ο Ανδρούτσος επιζητεί την αυτοδικαίωση ακόμη, δύο αιώνες αργότερα, παρά την ιστορική αποκατάσταση της προσωπικότητας και του έργου του».

Ο Θωμάς Κοροβίνης μας έχει συνηθίσει με έργα που ρίχνουν φως σε πρόσωπα «αιρετικά» ή «ενδιαφέροντα», με ένα λόγο συναρπαστικό, ζωντανό και πλούσιο. Ώρες ώρες μου θυμίζει τον Ηλία Πετρόπουλο.

Μιλώντας ο ίδιος στον Βόλο κατά την πρόσφατη παρουσίαση του βιβλίου του λέγει (διαβάζουμε σχετικά στην εφημερίδα ‘Θεσσαλία’):

«Στην προκειμένη περίπτωση είμαστε στα πρώτα χρόνια του Αγώνα, η Επανάσταση δεν έχει εδραιωθεί ακόμη, διεξάγεται κυρίως στη Ρούμελη και έπιασαν τον Ανδρούτσο, τον μοναδικό οπλαρχηγό, που καταδικάστηκε σε θάνατο, χωρίς να γίνει δίκη. Άκριτα τον οδήγησαν σε μία φαινομενική αυτοκτονία, αλλά ουσιαστικά είχαμε το γκρέμισμα από την Ακρόπολη, όπου τον κρατούσαν για έναν περίπου μήνα. Με ενδιέφερε η προσωπικότητά του, ενώ απεχθάνομαι την προδοσία».

Και παρακάτω διευκρινίζει: «Ανιχνεύω τα συμφέροντά του, τις αντιπαλότητες που είχε, τις συγκρούσεις μεταξύ των καπεταναίων, τη διπλωματία των Φαναριωτών, οι οποίοι ήρθαν για να κυβερνήσουν την Ελλάδα, όπως ο Κωλέττης, ο Μαυροκορδάτος, που έπιασαν τα μεγάλα πόστα, παρότι απόλεμοι οι ίδιοι. Είχε μεγάλη διαμάχη με τους πολιτικούς, που ήταν ξενομερίτες. Αυτός ενοχλούσε πολλούς, γιατί ήταν ασυμβίβαστος. Έχω τον Ανδρούτσο στην πιο κρίσιμη στιγμή της ζωής του κι ενώ βλέπει τους δεσμώτες του να έρχονται, για να τον σκοτώσουν. Ξέρει τι τον περιμένει…».

Το κείμενο του Θωμά Κοροβίνη με καταγοήτευσε. Θα το διαπιστώσει ο αναγνώστης και η αναγνώστριά μου, ελπίζω, από λίγα μικρά αποσπάσματα, ενδεικτικά του περιεχομένου, που δείχνουν την ψυχοσύνθεση και τις θέσεις του Οδυσσέα.

Προηγουμένως θα πούμε λίγα λόγια για τον Γκούρα, στον οποίο απευθύνεται ο Ανδρούτσος στο κείμενο που συνέγραψε ο Κοροβίνης, για να κατανοήσουμε τον λυγμό του. Ο Γιάννης Γκούρας γεννήθηκε το 1791 από φτωχή οικογένεια, ήταν βοσκόπουλο, το 1818 γνώρισε τον Οδυσσέα Ανδρούτσο, ο οποίος τον πήρε μαζί του ως ακόλουθο. Ο Οδυσσέας αναγνώρισε τις ικανότητές του και τον είχε μαζί του, σαν πρωτοπαλίκαρο θα λέγαμε. Αργότερα παντρεύτηκε, μπήκε στην καλή κοινωνία, φερόταν αυταρχικά και είχε πολλές φιλοδοξίες, όχι μόνο στρατιωτικές αλλά και πολιτικές. Στα χρόνια του εμφυλίου ήταν με τους «κυβερνητικούς», ξέκοψε από τον Ανδρούτσο που ανήκε στους «αντικυβερνητικούς». Το 1825 η κυβέρνηση κατηγορεί τον Ανδρούτσο ως προδότη και συνεργάτη των Τούρκων. Ο Ανδρούτσος άοπλος παραδίνεται στον παλιό συνεργάτη του Γκούρα, περιμένοντας να δικαστεί. Φυλακισμένος ένα μήνα στην Ακρόπολη περιμένει τη δίκη. Τότε οι έμπιστοι του Γκούρα, Μαμούρης, Τριανταφυλλίνας, Θεοχάρης και Παπακώστας, θανάτωσαν τον Ανδρούτσο, αφού πρώτα τον υπέβαλαν σε φρικτά βασανιστήρια και διέδωσαν ότι σκοτώθηκε στην προσπάθειά του να δραπετεύσει. Να δούμε το τέλος και του Γκούρα. Κλείστηκε στην Ακρόπολη κατά τη διάρκεια της πολιορκίας της από τον Κιουταχή και τη νύχτα της 30ης Σεπτεμβρίου 1826 σκοτώθηκε από τουρκικό βόλι.

Στη σελίδα 45 του βιβλίου, κυριαρχεί τραγική η κραυγή του Οδυσσέα: «Ολίγη μπέσα, ωρέ Γκούρα, ολίγη μπέσα, μπράτιμε παλιέ!», που δίνει και το τίτλο του βιβλίου.

Ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι απόψεις για το νόημα της επανάστασης και του αγώνα:

«Ακόμη μου εζήλωσαν οπού, όταν εχάλασα το ασκέρι του Χασάν αγά, εις τας τρεις Μαΐου του Χίλια οκτακόσια εικοσιένα, εκεί εις το γιοφύρι της Ταρνάνας, δεν τους ελήστευσα από χρήματα και λοιπά αγαθά, ειμή μόνον τους εστέρησα τα όπλα κάμνοντας παράδειγμα πράξεως επαναστατικής και όχι πλιάτσικον» (σελ. 28).

«Κατηγορίες το λοιπόν και αμάχη. Και ότι έναν πραγματευτήν οπού έκοβε λειψόν το ύφασμα και διπλόν το εχρέωνε εις τις κυράδες και ετούτον του έκαμα ζημιά» (σελ. 34).

Είναι γνωστή η σύγκρουση που οδήγησε στον εμφύλιο:

«Αγαπούν, λένε, την πατρίδα! Με την πατρίδα και η μερίδα! Η πατρίς είναι ιδέα, ωρέ, είναι έρωτας! Ποίος είναι ο μέγιστος του Αγώνος εχθρός; Η αδηφάγος μεταξύ δημογερόντων και καπεταναίων έρις» (σελ. 38).

Πώς έβλεπε τη ζωή και τον πόλεμο:

«Τι κι αν πηγαίναμε για πόλεμο! Η ζωή θέλει γλέντι, κι ο θάνατος ένα κομμάτι της είναι, το τελευταίο! Και τη λαβωματιά, και το βόλι, και τη μαχαιριά, πρέπει να τα γλεντήσης!» (σελ. 55-56).

«Έκλεπτα ολίγον χρόνον διά στιγμιαίαν αναψυχής σεργιανώντας την αστροφεγγιά της μαγιάτικης νύχτας και απολαμβάνων την εαρινήν δρόσον. Εκάπνιζα το τσιμπούκι μου. Εκαρατάριζα υπολόγιζα, ιταλικό) με το μυαλό μου τι σχέδιον να ακολουθήσωμε» (σελ. 64).

Και καταλήγουμε τη φιλοσοφικής χροιάς σκέψη του Οδυσσέα Ανδρούτσου, χροιά που προσέδωσε, βέβαια, ο Θωμάς Κοροβίνης:

«Άμα δεν κουβεντιάζει η ζωή σου με τον κίνδυνον δεν έχει καμιά νοστιμιά» (σελ. 76).

Κλείνοντας θα ακούσουμε πάλι τον συγγραφέα, τι λέγει σε μία συνέντευξή του: «Μια παραγγελία για το επετειακό ’21, λειτούργησε ως πρόκληση. Αναρωτήθηκα: ποιο θέμα με πειράζει στο ’21; Η μπαμπεσιά. […] Η προδοσία είναι το σιχαμερό της ανθρώπινης σύστασης. Για όλους, σε προσωπικό και εθνικό επίπεδο. Με αυτό το κίνητρο έμπλεξα στα δίχτυα τον Οδυσσέα κεντώντας το πορτρέτο του για να τον δικαιώσω και λίγο μέσα στη λογοτεχνία. ΄Επλασα με τη γλώσσα του διαλόγους, μια γλώσσα μεικτή (παλαιά καθαρεύουσα, με χωριάτικες, αρβανίτικες, ιταλικές και τουρκικές λέξεις). ΄Ετσι, κάνω κάτι για τον Ανδρούτσο, όπως έκανα για τα 34 βιβλία μου».

Μια καταπληκτική κατάθεση για την 25η Μαρτίου και τα 200 χρόνια από τον (ανολοκλήρωτο) Αγώνα του 1821.

ΘΑΝΑΣΗΣ ΜΟΥΣΟΠΟΥΛΟΣ

ΑΒΡΑΜΥΛΙΑ, ΜΑΡΤΙΟΣ 2020